สิบสองพันนาและสิบสองจุไท

2) อักษรตัวเต็ม ᨠ ก-ไก่ ᨡ ข-ไข่  ᨣ ค-คน (อ่าน ก๊น คือ คน) ᨤ ฅ-ฅำ (คำพูด/ทอง) ᨥ ฆ-สังฆะ (สงฆ์) ᨦ ง-งู ᨧ จ-จาร ᨨ ฉ-แฉ่ม (ฉาบลื้อ) ᨩ ช-ช้าง ᨪ ซ-ซ้า (ตะกร้าสาน/ลาบ) ᨫ ฌ-ฌาน ᨬ ญ-อุญญาน ᨭ ฏ-กุฏิ ᨮ  ฐ-เสฐี (เศรษฐี)  ᨯ ฑ-ฑอย (ดอย) ᨰ ฒ-วุฑฒิ ᨱ ณ-เณร ᨲ ต-เต่า ᨳ ถ-ถง (ถุง) ᨴ ท- ทุง (อ่าน ตุง แปล ธง) ᨵ ธ-ธาตุ ᨶ น-นก ᨷ บ-บ้าน ᨸ ป-ปา (ปลา) ᨹ ผ-ผึ้ง ᨺ ฝ-ฝา ᨻ พ-พับ ᨼ ฟ-ฟาน ᨽ ภ-ภิก (พริก?)  ᨾ ม-ม้า (หมา) ᨿ ย-ยักข์  ᩀ อย-อยู่ ᩁ ร-รัก ᩃ ล-ลิง ᩅ ว-วัว ᩆ  ศ-อากาศ  ᩇ  ษ-โทษ  ᩈ  ส-เสือ ᩉ ห-หอย ᩌ ฮ-ฮื ᩊ  ฬ-นาฬิกา ᩋ อ-อื่ง (อึ่งอาง) ......... คำไตลื้อที่ใช้ ฅ ฅำ .... ᩮᨾᩨ᩠ᨦᨤᩴᩣ  เมืงฅำ - เมืองคำ (เมืองทอง) ᨦᩨ᩠ᨶᨤᩴᩣ งืนฅำ - เงินคำ (เงินทอง) ᨷᩢᨤᩢᩣ᩠ᨶ บ้ฅ้าน - ไม่ค้าน ᩋᩢᩣ᩠ᨿᨤᩴᩣ อ้ายฅำ ᨻᩦ᩵ᨶᩢ᩠ᩋᨦ ᨤᩮᩨ᩠ᩋ ᨴᩱ᩠ᨿ   พี่น้องเฅือไทย - พี่น้องเครือไทย ᩯᨾ᩵ᨶᩣ᩵ᩢᨡ᩠ᩋᨦᨤᩴᩣ แม่น้ำของฅำ - แม่น้ำโขงทอง ᩈᩥ᩠ᨷᩉᩢᩣᨤ᩵ᩴᩣ สิบห้าฅ่ำ - สิบห้าค่ำ   ฯลฯ กดลูกศรย้อนกลับหน้า En

     เดิมอักษร ก และ ค ในภาษาไตออกเสียงอย่างบาลี คือ ก เป็น ก เสียงอโฆษะ และ ค เป็นเสียง ก โฆษะ เช่นคำว่า ก็ ภาษาไตลื้อสะกด ว่า ค้ (อ่าน ก็) ส่วน ฅ นั้นออกเสียงเหมือน ค ควาย ในภาษาไทย เช่นคำว่า ฅำ (ทองคำ) และฅืน เป็นต้น   เช่นเดียวกับอักษร ฃ ในคำไตลื้อเป็นเสียง /ข/ แต่ ข ในคำเขมร ออกเสียงเป็น ค อโฆษะ จึงเชื่อว่าเดิมจะใช้อักษร ข และค เช่นเดียวกับอักษรมอญ เขมร ที่มีรูปอักษรและการออกเสียงคือ มอญ - က ( กะ) ခ (ขะ) ဂ ( เกียะ) ဃ (เคียะ) င (เงียะ) เขมร - ក (กอ) ខ (คอ ) គ (โก) ឃ (โค) ង ( โง ) ลื้อ – ᨠ  (กะ) ᨡ  = ข (ขะ) ᨢ = ฃ  (ฃะ) ᨣ = ค  (ก๊ะ)  ᨤ  = ฅ (คะ) ᨥ  (ฆะ) ᨦ  (งะ)   ดังนั้นเชื่อว่าการที่อักษร ฃ ขวด และ ฅ คน หายไปจากภาษาไทยนั้นก็เพราะว่า มีการลดอักษรลงโดยให้ใช้ตัว ข ไข่ สะกดคำที่เคยใช้ตัว ฃ ขวด และใช้ตัว ค ควาย สะกดคำที่เคยใช้ตัว ฅ คน โดยเฉพาะตัว ค ควายนั้นให้ใช้เป็นเสียง /ค/ แทนเสียง /ก๊/ ที่ติดมาจากการยืมอักษรมอญ-เขมร ที่พัฒนาการมาจากอักษรปัลลวะของอินเดียใต้ ตามพัฒนาการของภาษาไทย กล่าวคือเสียง /ค/ ควายใน...

          ไม่ว่าจะเป็นสระ ตัวสะกด วรรณยุกต์ ภาษาไตลื้อจะใช้คำว่า "ไม้" นำหน้า โดยสระไตลื้อที่สำคัญผันด้วยพยัญชนะ /ก/ ได้แก่ ᨠᩡ ᨠᩣ ᨠᩥ ᨠᩦ ไม้ก๊ะ ไม้ก๋า ไม้กิ๊ ไม้กี๋ ᨠᩧ ᨠᩨ ᨠᩩ ᨠᩪ ไม้กึ๊ ไม้กื๋อ ไม้กุ๊ ไม้กู๋ ᨠᩮᩡ ᨠᩮ ᨠᩯᩡ ᨠᩯ ไม้เก๊ะ ไม้เก๋ ไม้แก๊ะ ไม้แก๋ ᨠᩰᩡ ᨠᩰ ᨠ᩠ᩅᩫᩡ ᨠ᩠ᩅᩫ ไม้โก๊ะ ไม้โก๋ ไม้โก๊ะ ไม้โก๋ ᨠᩰ᩠ᩋᩡ ᨠᩳ ᨠᩮ᩠ᩋᩨᩡ ᨠᩮ᩠ᩋᩨ ไม้เก๊าะ ไม้ก๋อ ไม้เก๊อะ ไม้เก๋อ ᨠᩱ  ᨠᩱ ᩭ  ᨠᩮᩢᩣ ᨠᩣᩴᩴ   ไม้ไก๋ ไม้ไก๋ย ไม้เก๋า ไม้ก๋ำ ᨠᨾ᩠ᨾ᩼ ᨠᩥᩴ ᨠᩴ ᨠᩘ ไม้ก๋ำม๊ะ ไม้กิ๋ง ไม้กั๋ง(ต้อม) ไม้กั๋ง(ไหล) ᨣᩤ ᨷᩤ ᨴᩤ ᩅᩤ ᨵᩤ กา บา ทา วา ธา ᨠᩣ᩠ᨿ ᨠᩣ᩠ᩅ ᨠ᩠ᩅᩥ ᨠᩭ ไม้ก๋าย ไม้ก๋าว ไม้กิ๋ว ไม้ก๋อย ᨠ᩠ᨿᩩ ᨠᩯ᩠ᩅ ᨠᩨ᩠ᨿ ᨠᩴ᩠ᨿ ไม้กุ๋ย ไม้แก๋ว ไม้กื๋ย ไม้เกี๋ยว ᨠ᩠ᩅ᩠ᨿ ᨠᩮᩨ᩠ᨿ ไม้ก๋วย ไม้เก๋ย กดลูกศรย้อนกลับหน้า En

1) อักษรตัวเต็มพร้อมตัวเชิง ᨠ᩠ᨠ ก ᨡ᩠ᨡ ข  ᨢ ฃ  ᨣ᩠ᨣ ค ᨤ ฅ ᨥ᩠ᨥ ฆ ᨦ᩠ᨦ ง ᨧ᩠ᨧ จ ᨨ᩠ᨨ ฉ ᨩ᩠ᨩ ช ᨪ ซ ᨫ᩠ᨫ ฌ ᨬ᩠ᨬ ญ ᨭ᩠ᨭ ฏ ᨮ ( x ᩠ᨮ ) ฐ  ᨯ᩠ᨯ ฑ ᨰ᩠ᨰ ฒ ᨱ᩠ᨱ ณ ᨲ᩠ᨲ ต ᨳ᩠ᨳ ถ ᨴ᩠ᨴ ท ᨵ᩠ᨵ ธ ᨶ᩠ᨶ น ᨷ᩠ᨷ บ ᨸ᩠ᨸ ป ᨹ᩠ᨹ ผ ᨺ ฝ ᨻ᩠ᨻ พ ᨼ ฟ ᨾ᩠ᨾ ม ᨿ᩠ᨿ ย  ᩀᩭ อย ᩁ᩠ᩁ ร ᩃ᩠ᩃ ล ᩅ᩠ᩅ ว ᩆ ᩠ᩆ ศ  ᩇᩗ  ษ  ᩈ ᩞ ส ᩉ᩠ᩉ ห ᩌ ฮ ᩊ( x ᩠ᩊ) ฬ ᩋ᩠ᩋ อ ......... 2) อักษรตัวเต็ม ᨠ ก ᨡ ข  ᨢ ฃ  ᨣ ค ᨤ ฅ ᨥ ฆ ᨦ ง ᨧ จ ᨨ ฉ ᨩ ช ᨪ ซ ᨫ ฌ ᨬ ญ ᨭ ฏ ᨮ  ฐ  ᨯ ฑ ᨰ ฒ ᨱ ณ ᨲ ต ᨳ ถ ᨴ ท ᨵ ธ ᨶ น ᨷ บ ᨸ ป ᨹ ผ ᨺ ฝ ᨻ พ ᨼ ฟ ᨾ᩠ᨾ ม ᨿ ย  ᩀ อย ᩁ ร ᩃ ล ᩅ ว ᩆ  ศ  ᩇ  ษ  ᩈ  ส ᩉ ห ᩌ ฮ ᩊ  ฬ ᩋ อ ......... 3) อักษรตัวเชิง X᩠่ᨠ  ก  X᩠่ ᨡ᩠ᨡ ข  X่  ฃ   X᩠่ ᨣ᩠ᨣ  ค  X่  ฅ  X᩠่ ᨥ ฆ  X᩠่ ᨦ᩠ᨦ ง X᩠่ᨧ᩠ᨧ จ  X᩠่ ᨨ᩠ᨨ   ฉ  X᩠่ ᨩ᩠ᨩ  ช  X่  ซ  X᩠่ ᨫ ฌ  X᩠่ ᨬ ญ X᩠่ᨭ ฏ x᩠ᨮ  ฐ   X᩠่ ᨯ᩠ᨯ   ฑ  X᩠่ ᨰ ฒ  X᩠่ ᨱ᩠ᨱ ณ X᩠่ᨲ᩠ᨲ ต  X᩠่ ᨳ᩠ᨳ ถ  X᩠่ ᨴ᩠ᨴ  ท  X᩠่ ᨵ᩠ ᨵ ธ  X᩠่ ᨶ᩠ᨶ น X᩠่ᨷ บ  X᩠่ ᨸ ป...